İran Cumhurbaşkanlığı seçimleri, Kayıt aşamasından, Yemin Törenine kadar

İran Anayasası ülke yönetimini halkın oylarına ve hükümetin seçilmesine halkın oyları ve seçime dayalı kılmıştır. Hükümetin başında Cumhurbaşkanı vardır ve Cumhurbaşkanı halkın direkt oyları ile 4 yıllığına ülke yönetimini ele almaktadır.

Cumhurbaşkanlığı makamı İran’ın Dini Demokrasisinde yasal bir konumdur ve İslami Şura Meclis Milletvekilleri, Köyler ve Şehirlerin Encümen üyeleri gibi ilan edilen adaylar arasından halkın oyları ile seçilmektedir.

Cumhurbaşkanlığı makamı İran Anayasasına göre Yürütme Erkinin başıdır ve Anayasa’nın 113. Maddesine göre Rehberlik makamı sonrası ülkenin en yüksek makamıdır ve Rehberlik makamına ilişkin olmayan konularda Anayasayı yürütmekle mükelleftir.

Cumhurbaşkanı Meclis’te içtiği ant doğrultusunda Ülkenin Resmi Mezhebinin, İslam Cumhuriyeti Nizamının, Anayasa’nın, Sınırların, Ülke Bütünlüğü ve Bağımsızlığı, vatandaşların hürriyeti ve haklarının koruyucusu olarak tanımlanmakta.

Cumhurbaşkanı millet, rehber ve İslâmi Şura Meclisi karşısında sorumludur. Anayasa’nın 123. Maddesine göre, Cumhurbaşkanı meclisin kabul ettiği kanun ve kararları veya halkoyunun neticesini imzalamakla ve icra edilmek üzere görevli makamlara tevdi etmekle vazifelidir.

Anayasanın 125 ile 129 maddeleri arasında Cumhurbaşkanının görev alanlarını saymaktadır. Cumhurbaşkanı, istediği kişileri bakan belirleyerek Meclis’e sunar. Bakanlar kurulunun veya bir bakanın kanunların yürütülmesi için tüzükler düzenlemekle görevli olmalarına ek olarak Bakanlar kurulu yönetim görevini görmek, kanunların yürütülmesini sağlamak ve idarî kuruluşları düzenlemek için kararname ve tüzük çıkarmaya da yetkilidir. Ancak bu tasarrufların muhtevası kanunların metni ve ruhuna aykırı düşmemelidir.”

Madde 125’de ‘’Uluslararası anlaşmaların imzalanması, Meclis’in onayından sonra, Cumhurbaşkanı’nın veya onun yasal temsilcisinin görevidir’’ denilmektedir.

Cumhurbaşkanı ayrıca çeşitli alanlarda temsilciler belirlemek, Büyükelçilerin atanması, Yabancı Büyükelçilerin kabulü ve Güven Mektuplarını almak, çeşitli nişanların verilmesinde de sorumluluk sahibidir.

Anayasa’nın 114. maddesine göre Cumhurbaşkanı 4 yıl süre ile halkın direkt oyları ile seçilmekte ve sadece iki dönem üst üste seçilebilir. Bu seçim Anayasa’nın 99. Maddesine göre Anayasa Koruyucular konseyinin denetimi ile olmaktadır.

115. Maddeye göre, İran asıllı, İran tabiiyetinde, idareci ve tedbirli, iyi bir geçmişe sahip, İran İslam Cumhuriyeti ve resmi mezhebinin esaslarını benimsemiş ve bunlara inanmış, dindar ve siyasi şahsiyetler arasından seçilir.

Anayasanın 117. Maddesine göre, Cumhurbaşkanı seçime katılanların mutlak çoğunluğunun oylarıyla seçilir. İlk turda bu çoğunluk sağlanamazsa bir hafta sonraki Cuma günü 2. defa oylama yapılır. İkinci tura en çok oy alan 2 aday katılır.

Anayasa’nın 116. Maddesine göre, Cumhurbaşkanlığı adayları seçimler öncesinde adaylıklarını ilan ederler.

Cumhurbaşkanlığı seçimleri 26 Haziran 1985 tarihinde onaylanan ve bugüne kadar 4 kez gözden geçirilen Cumhurbaşkanlığı kanunu çerçevesinde yapılmaktadır.

Anayasa’nın 119. Maddesine göre, yeni cumhurbaşkanının seçimi en görev başınsa olan cumhurbaşkanının görevi sona ermeden en az bir ay önce seçilmeli ve yeni cumhurbaşkanı seçilmesi ile eski cumhurbaşkanı dönemi tamamlanana kadar görevlerine devam edecektir.

Cumhurbaşkanlığı seçimleri ile ilgili Anayasa’da belirtilen hususlar hariç içişleri bakanlığı cumhurbaşkanının 4 yıllık görev süresi sona remeden en az 5 ay önce seçim hazırlıklarını başlatmak, adayların kayıt tarihlerini duyurmakla sorumludur ve Anayasayı koruyucular konseyi de denetim yapmak merciidir.

Cumhurbaşkanlığı Seçim Kanunu 31. Maddesi içişleri bakanlığını seçimleri düzenlemekle mükellef kılmaktadır. Bu kanun ayrıca Seçimlerin Merkez İcra Kurulu Heyeti gözetiminde yapıldığını belirtmektedir. Bu kurulun üyeleri, İçişleri Bakanı, İslami Şura Meclis Temsilcisi, Genel Savcı, İstihbarat Bakanı ve 7 tanınmış şahsiyetlerden oluşmaktadır.

Seçimlerde adayların eşit şekilde devlet imkanlarından yararlanmalarını sağlamak için Seçim Propaganda Komisyonu oluşmakta ve bu komisyon adayların propagandalarda eşit şekilde devlete ait imkanlardan yararlanmasını sağlamak için çalışmaktadır.

İran Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin özelliklerinde herkese seçimlere katıla bilme imkanı tanınması sayılabilir ve adaylara yaş, mali, cinsiyet ve belli meslek sınırlamaları getirilmemiştir ve herkes aday olabilir.

Seçim kanununda Seçim propaganda şartlarını delenler için bazı cezalar öngörülmektedir fakat adayların propagandalarında kullandıkları mali kaynaklar konusunda sadece devlet imkanlarını kullanmama ibaresi yer almaktadır.

Oy sayımı İran’da elle yapılmakta ve elektronik oy sayımı ve oy verme İran’da mevcut değildir.

Anayasayı Koruyucular konseyi seçimlerin onaylanmasını, Cumhurbaşkanını tezkeresinin verilmesini ve seçimlerle ilgili şikayetleri inceleme merciidir.

İran’da Cumhurbaşkanlığı seçimleri ile Köy ve Şehir Encümenleri seçimleri beraber yapılmaktadır.